Blog

   Muszę przyznać ze smutkiem, że niekończące się zawirowania polityczne, których kolejna eskalacja nastąpiła ostatnio wokół Trybunału Konstytucyjnego, mocno osłabiły mój zapał do zabierania głosu w tak mało ważnej kwestii, jak narodowa edukacja. Cóż z tego, że nauka widzi w niej klucz do lepszej przyszłości, skoro tu i teraz przytłaczają ją problemy najwyraźniej niepojęte nawet dla elit polskiego społeczeństwa, z klasą polityczną na czele?! Dotkliwie brakuje porozumienia w sprawie polityki edukacyjnej, dobrego pomysłu na modernizację całego systemu oraz zasobów potrzebnych do jego realizacji, gdyby taki pomysł jakimś cudem się pojawił i zyskał ponadpolityczny konsens.

   Póki co musi nam wystarczyć namiastka zmiany, jaką jest szykowana w pośpiechu, z założenia bezkosztowa reforma „Kompas Jutra”. Akurat opublikowano projekty nowych podstaw programowych dla szkół ponadpodstawowych. Jako sumienny publicysta edukacyjny, pomimo wspomnianego braku zapału czuję się w obowiązku je skomentować. Z góry jednak proszę o wybaczenie, że w tym komentarzu nie będzie ognia.

* * *

   Przeczytałem większość ogłoszonych propozycji, pomijając jedynie nieliczne niszowe przedmioty do wyboru dyrektora, którym nie wróżę specjalnego znaczenia i popularności. Z tej lektury wysnuwam wniosek, że tworzący je specjaliści uważnie wysłuchali zaleceń pomysłodawców reformy, uwzględniając modne w tym sezonie pomysły/pojęcia, takie jak sprawczość, rozmaite kompetencje, doświadczenia edukacyjne itp., które sprawnie utkano w obszernych dokumentach. Kilkakrotnie zdarzyło mi się zadumać podczas czytania. Na przykład, przy długiej niczym egipski papirus liście proponowanych lektur z języka polskiego, albo po stwierdzeniu w mojej „rodzonej” biologii braku systematycznego przeglądu świata istot żywych. Były to jednak tylko krótkie chwile zdziwienia, które kładę na karb własnego konserwatyzmu. Ponadto, jak zwykle przy każdej kolejnej reformie, rozbawiły mnie „Warunki i sposób realizacji” niemal wszystkich przedmiotów, bo gdyby potraktować je poważnie, to w oczekiwaniu na stworzenie w szkołach odpowiednich warunków zmiany programowe należałoby odłożyć do święty-nigdy. Ale to tylko takie rytualne zaklęcia, których w przeszłości nikt nie brał na serio i nie weźmie również tym razem.

   Ogólnie rzecz biorąc, doceniam efekty pracy zacnego grona autorów. Jeśli nie napiszę, że stworzyli najlepsze podstawy programowe ever, to jedynie z powodu głębokiego przekonania, że takowe powstały z górą ćwierć wieku temu, w ramach reformy Handkego. Uznaję jednak, że te ogłoszone obecnie są wystarczająco dobre, nawet jeśli nie zadowolą wszystkich.

   Tak pozytywna ocena z mojej strony może stanowić dysonans poznawczy dla stałych czytelników bloga „Wokół szkoły”, przyzwyczajonych, że zazwyczaj feruję opinie krytyczne i wskazuję słabe punkty komentowanych rozwiązań. Przyznam więc, że nie próbowałem zbyt głęboko i krytycznie analizować zaprezentowanych dokumentów, ponieważ moim zdaniem ich treść i forma mają w istocie niewielkie znaczenie dla przyszłości polskiej edukacji. Po części dlatego, że bardzo nisko oceniam szansę dłuższego przetrwania „Kompasu” w warunkach zawirowań politycznych. Przede wszystkim jednak z powodu braku „spinacza”, jakim dla najlepszych nawet podstaw programowych powinno być zaprojektowanie adekwatnej organizacji pracy szkoły i przygotowanie jej wdrożenia razem ze zmianami programowymi. A tego w „Kompasie Jutra” nie ma.

   Pomysłodawcy reformy najwyraźniej założyli, że świetne koncepcje nauczania poszczególnych przedmiotów mocą nauczycieli spowodują cudowną przemianę placówek edukacyjnych. Żeby ułatwić synergię wysiłków pedagogicznych, wprowadzili pewne wspólne elementy, jak na przykład doświadczenia edukacyjne, czy pracę projektową. Choć to dobry kierunek, to jednocześnie o wiele za mało w stosunku do potrzeb!

   Wszelkie działania praktyczne, wszelka praca zespołowa, są w dydaktyce szkolnej istnymi pożeraczami czasu. Czasochłonne metody wymagają ograniczonej liczby uczniów w klasach, a także dużej elastyczności organizacyjnej, by stworzyć i modelować czasoprzestrzeń, w której nauczyciele byliby w stanie tworzyć plany i koordynować działania, uczniowie  - dobierać się w grupy projektowe, spotykać się w celu prezentacji efektów itd. Czy muszę przekonywać, że polskie szkoły ponadpodstawowe nie spełniają obecnie tych warunków?!

   Metody, jakie promuje/narzuca nowa podstawa programowa, są doskonale znane, a jeśli nie stosuje się ich powszechnie w szkołach już teraz, to bardziej ze względu na brak możliwości niż uprzedzenia nauczycieli. Bez zmian organizacyjnych szkoła z „Kompasem Jutra” pozostanie taka sama, jak szkoła Zalewskiej. Można mieć nadzieję, że niektórzy nauczyciele zdołają ku pożytkowi uczniów skorzystać z zaoferowanych pomysłów, ale liczyć, że sama nowa podstawa programowa odmieni oblicze polskiej szkoły, to zdecydowany nadmiar optymizmu. Powtarzając więc raz jeszcze słowa uznania dla autorów nowych podstaw programowych, pozostanę przy przekonaniu, że reforma programowa nie powiedzie się bez gruntownej przebudowy szkoły jako instytucji, a zarazem nie będzie w stanie sama takiej przebudowy uruchomić. Podobnie jak włożenie silnika Ferrari do karoserii Trabanta nie zmieni go w samochód wyścigowy…

* * *

   O ile uważam, że nowe podstawy programowe nie uczynią rewolucji w szkołach ponadpodstawowych, o tyle jeden pomysł z nimi związany może przynieść sporo szkód, a co najmniej wywołać potężne zamieszanie. Mam na myśli tak zwany rok bazowy, czyli założenie, że w pierwszej klasie, przynajmniej w liceach ogólnokształcących (w kwestii techników chwilowo się pogubiłem), ma nie być rozszerzeń przedmiotowych. Powód – konieczność wyrównania poziomu uczniów, co już niemal otwartym tekstem wskazuje się jako próbę powrotu do koncepcji gimnazjum. Problem w tym, że, jak zwykle, piękne założenia i teoria wydatnie odstają od praktycznych możliwości.

   W liceum, którym kieruję od jego powstania na gruzach gimnazjum, istnieje rok bazowy – uczniowie wybierają rozszerzenia dopiero w drugiej klasie. Dobry pomysł, który doskonale sprawdza się w szkole niepublicznej, posiadającej zasoby, by każdemu umożliwić swobodny wybór rozszerzeń. Jest to jednak bardzo drogie rozwiązanie, w naszym przypadku finansowane z czesnego, o czym jednak nie może być mowy w placówce publicznej. Dodatkowo, jest to rozwiązanie bardzo trudne organizacyjnie – możliwe w placówce liczącej stu uczniów, którzy świadomie wybierają tok edukacji bez określenia jej kierunku już na starcie.

   Krytycy koncepcji roku bazowego słusznie wskazują, że dla części uczniów, tych o już ukierunkowanych zainteresowaniach, będzie to czas stracony. Że wyrównywanie poziomu będzie równaniem w dół, aby podciągnąć słabszych. Że wybór rozszerzeń po klasie pierwszej może być bardzo ograniczony – do tych, które szkoła jest w stanie zaoferować. Jeżeli oferta będzie podawana już przy rekrutacji, odłożenie jej w czasie o rok wywoła duże zamieszanie i wędrówki ludów – w końcu w trakcie roku bazowego zainteresowania uczniów mogą  ulec zmianie.

   Nie pierwszy to raz w reformie „Kompas Jutra”, kiedy narzuca ona rozwiązanie teoretycznie dobre, bez względu na ograniczoną możliwość wprowadzenia go w praktyce. W rezultacie, jak zwykle, wszystkie kłopoty spadną na barki dyrektorów – zarówno tych zachowawczych, dobrze funkcjonujących w obecnym systemie, dezorganizując im pracę, jak i prowadzących placówki o ugruntowanym innowacyjnym modelu, którzy zostanąprzymuszeni do jego modyfikacji. Z tego powodu warto skorzystać z możliwości, jaką stwarza debata publiczna na temat podstaw programowych, by nie tylko zgłaszać uwagi szczegółowe, ale także lobbować całościowo za odejściem od koncepcji roku bazowego jako rozwiązania obowiązującego wszystkie szkoły. Ten obszar doskonale nadaje się do tworzenia autonomicznych rozwiązań w poszczególnych placówkach.

   Tylko inwestując w autonomię zespołów pedagogicznych mamy szansę zastąpić wysłużonego Trabanta jakimś nowszym modelem, szybszym, a jednocześnie bardziej przyjaznym dla środowiska (społecznego).