Blog

Dorośli (bezradni?) wobec przemocy rówieśniczej

(liczba komentarzy 4)

   Pani Redaktor Krystyna Romanowska lubi i umie rozmawiać z ludźmi, a z takich rozmów komponuje ciekawe książki. Poznaliśmy się, gdy była już autorką opublikowanego w 2023 roku wywiadu-rzeki z lekarkami, dr Agnieszką Dąbrowską i dr Martą Niedźwiedzką, pt. „Nastolatki na krawędzi”, i właśnie przygotowywała ciąg dalszy, zatytułowany „Rodzice nastolatków na krawędzi”. W tej drugiej pozycji szczególnie ujął mnie podtytuł „Jak zaradzić rodzicielskiej bezradności?”, bo już wcześniej doszedłem do przekonania, że wychowanie młodego pokolenia wymyka się dorosłym spod kontroli, a wyrazem tego jest właśnie bezradność, którą otwarcie dzisiaj deklarują nauczyciele, a do której wciąż jeszcze boją się przyznać rodzice.

   Znajomość zaowocowała z czasem zaproszeniem nas z żoną do rozmowy, której zapis znalazł się w kolejnej książce Pani Krystyny: „To był tylko żart. Rozmowy o przemocy rówieśniczej”, świeżo wydanej nakładem Wydawnictwa Muza. Tworzy ją dziesięć wywiadów ze specjalistami i tyleż krótkich, z życia wziętych opowieści rodziców i nauczycieli. Rozmówcy autorki reprezentują zróżnicowane grono osób kompetentnych w temacie, ze środowiska szkolnego, akademickiego, prawniczego, także z policji i NGO-sów. Świat jest dzisiaj tak skomplikowany, że dopiero różne perspektywy pozwalają zbudować przekaz, który może pomóc osobie dorosłej dostrzec problem przemocy rówieśniczej i ewentualnie podpowiedzieć sposób postępowania.

* * *

   Przemoc wśród dzieci i młodzieży istniała zawsze, ale mniej więcej do początków obecnego stulecia była pod kontrolą dorosłych. W każdym środowisku obowiązywały jakieś reguły dobrego/złego zachowania, także wobec rówieśników, a starsze pokolenie zazwyczaj solidarnie stało na ich straży. Dzisiaj owe reguły straciły na znaczeniu, czego symbolicznym przykładem może być publiczne kwestionowanie sensu pojęcia „grzeczność”. Mówiąc o dziecku, że jest (lub powinno być) grzeczne, łatwo narazić się obecnie na zarzut promowania konformizmu życiowego, wywierania nagannej presji przeszkadzającej w rozwoju, albo po prostu naruszania praw młodego człowieka. Mnie się to w głowie nie mieści, ale zetknąłem się z takim poglądem nawet u osób, których opinie skądinąd bardzo cenię.

   Również solidarność dorosłych w wychowaniu osłabła w całym społeczeństwie, a już szczególnie w relacjach rodziców i nauczycieli. Co gorsza, nawet nie zdołała zaistnieć w nowej przestrzeni relacji, jaką stworzyły media społecznościowe, gdzie wszystkie poglądy są jednakowo słuszne i ważne, a każdy ma swoich zwolenników i oponentów, co skutecznie uniemożliwia porozumienie.

   Paradoksalnie, sytuacji wcale nie poprawia totalna opieka, jaką rodzice starają się dzisiaj objąć swoje potomstwo. Nieograniczony wgląd do librusa, usuwanie z drogi najmniejszych źródeł dyskomfortu, „partnerskie” traktowanie w podejmowaniu decyzji, które powinny być domeną dorosłych, obarczanie nauczycieli wyłączną odpowiedzialnością za naukę dziecka – to przykłady działań, które nie sprzyjają rozwijaniu zdolności młodego człowieka do radzenia sobie w różnych sytuacjach życiowych. W takiej sytuacji przestrzeń wirtualna staje się dla niego nie tylko źródłem rozrywki, ale także sferą wolności i autonomii, które brakuje w świecie realnym. Niestety, korzystanie z niej w tej formie nader często przynosi opłakane skutki, między innymi także w postaci szczególnie trudnych do opanowania zachowań przemocowych w gronie rówieśników.

   Przyznam, że jeszcze około dziesięciu lat temu wydawało mi się, że zbytnio ingerujemy w konflikty między młodymi ludźmi, przez co nie uczą się radzić sobie z nimi. Późniejsze doświadczenia spowodowały jednak, że zmieniłem zdanie. Choć nadal uważam, że jesteśmy współwinni nasileniu się przemocy rówieśniczej, z racji osłabienia odporności życiowej młodych oraz dania im do rąk narzędzi komunikacji sprzyjających jej szerzeniu, to wiem już, że nie da się tego cofnąć ani przeczekać. Musimy reagować doraźnie, starają się ograniczyć skalę zjawiska i jego fatalne skutki, a równocześnie edukować moralnie oraz (co dzisiaj wydaje się nieco skuteczniejsze, niestety) prawnie. Uważam przy tym, że powodzenie tych działań wymaga porozumienia pomiędzy rodzicami i nauczycielami. O tym mówimy z Ewą w opublikowanym wywiadzie, o tym też napiszę jeszcze kilka zdań od siebie w końcowej części tego artykułu. Najpierw jednak, w ramach lokowania produktu – bo książkę naprawdę warto przeczytać – kilka cytatów z rozdziału „Konflikt zamiast współpracy”, opartego na naszych wypowiedziach.

* * *

Co takiego zmieniło się dziś w relacjach między szkołą a rodzicami, że nawet doświadczeni pedagodzy coraz częściej mają poczucie, że dotychczasowe metody rozwiązywania konfliktów przestają wystarczać?

EP: Przez bardzo długi czas pracowaliśmy w przekonaniu, że potrafimy wewnętrznie rozwiązywać wszystkie szkolne konflikty: w oparciu o doświadczenie, relacje i poczucie odpowiedzialności wychowawczej. To się naprawdę sprawdzało. Uważamy, że to jest istota pracy szkoły: nie tylko nauczanie, ale właśnie prowadzenie młodych ludzi przez trudne chwile. Z czasem jednak zaczęły pojawiać się sytuacje, w których to podejście przestało być wystarczające. Dziś bywają momenty, kiedy napięcia narastają do takiego poziomu, że bardzo trudno jest znaleźć rozwiązanie akceptowalne dla wszystkich stron. Wtedy pojawia się poczucie, że przestrzeń na spokojne, wewnętrzne rozstrzygnięcie problemu po prostu się skurczyła.

JP: (…) Problem nie ogranicza się zresztą do samej przemocy rówieśniczej – ona jest tylko jednym z wielu przejawów życia szkolnego, tym najbardziej negatywnym i ekstremalnym. To, co nas naprawdę uderza w dzisiejszej codzienności szkolnej, to sposób, w jaki reaguje się na wszelkie trudności, także te codzienne, dużo mniej dramatyczne. Coraz częściej zamiast szukać rozwiązania przez rozmowę i współpracę, oczekuje się natychmiastowej interwencji i szybkiego efektu.

Jaką zmianę mają państwo na myśli?

EP: Z naszej perspektywy przede wszystkim zmieniło się podejście rodziców. Coraz częściej patrzą oni wyłącznie przez pryzmat swojego dziecka – jego emocji, uczuć i komfortu. To zrozumiałe, ale jednocześnie bardzo zawężające. Szkoła to nie jest relacja „jeden na jeden”, tylko cała społeczność. (…) Jeśli patrzymy tylko z jednej strony, trudno o rozwiązania stabilne i sprawiedliwe.

JP: (…) Zmieniło się środowisko, w którym funkcjonują młodzi ludzie. Przemoc fizyczna została w dużej mierze ograniczona (choć oczywiście zdarzają się wyjątki i bywają one przerażająco okrutne), a w jej miejsce pojawiła się przemoc pośrednia, przeniesiona do internetu. Konflikt nie kończy się po wyjściu ze szkoły, tylko trwa w sieci. Tam łatwo o eskalację, dołączanie kolejnych osób, publiczne ośmieszanie, które dla dziecka jest szczególnie dotkliwe, bo uderza w jego pozycję w grupie rówieśniczej. W tym miejscu pojawia się ważne pytanie: dlaczego uczniowie coraz rzadziej zwracają się do nauczycieli po pomoc?

Dlaczego nie traktują ich jako naturalnego wsparcia?

JP: (…) Zmienił się układ sił wokół szkoły. Jedną z przyczyn jest stopniowe osłabienie autorytetu nauczyciela. Nie chodzi o to, że nauczyciele nagle przestali być kompetentni, tylko o to, że ich kompetencje są częściej kwestionowane: przede wszystkim przez dorosłych, najbliższych dziecku, ale także przez polityków w przestrzeni publicznej.

(…) Powstaje paradoks: oczekuje się od nauczycieli skutecznych reakcji, a jednocześnie ogranicza się ich oddziaływanie poprzez osłabienie ich pozycji w oczach uczniów.

(…) Jakie realne narzędzia ma szkoła? Rodzice często narzekają, że „szkoły nic nie robią”.

EP: W praktyce możliwości nauczyciela są bardzo ograniczone. Może zaprosić psychologów, zorganizować warsztaty, porozmawiać z rodzicami. Może zareagować formalnie, lecz grozi to natychmiastowym podważeniem sensu takiej reakcji. Nawet sposób sformułowania uwagi ma dziś ogromne znaczenie. Dorośli zaczęli „żonglować słowami”. Nie można już napisać wprost, że ktoś jest winny albo zachował się niewłaściwie, bo zaraz pojawia się zarzut, że to nieuprawnione.

(…) Czy da się ustalić z rodzicami, na czym polega wasza wspólna odpowiedzialność za wychowanie dziecka?

EP: Bardzo wierzę, że tak. (…)

   Zakończyłem cytat optymistycznym akcentem, choć postawiony po nim wielokropek w nawiasie kryje dalszy ciąg, w którym jest jeszcze sporo „ale”. Po szczegóły odsyłam już jednak do lektury całej książki, włącznie z rozdziałami, w których wypowiadają się inni specjaliści.

* * *

   Nasze dyrektorskie spojrzenie na temat może sprawić wrażenie, że więcej do zrobienia widzimy po stronie rodziców niż po własnej. Tak jest w istocie, nie dlatego, że uważamy swoje działania za bezbłędne, ale po prostu jesteśmy w tej chwili – trzeba to sobie wprost powiedzieć – słabszym partnerem w tej relacji. Rodzice mają wiele możliwości podważenia działań nauczyciela, co często czynią w przekonaniu, że popełnił on taki czy inny błąd. Dlatego, gdybym miał jeszcze raz powiedzieć na użytek podobnego wywiadu, na czym polega największa zmiana, jaka zaszła w ciągu ostatnich lat w mojej pracy pedagogicznej, to rzekłbym, że o ile kiedyś w razie problemu z dzieckiem podejmowałem działanie opierając się na swojej wiedzy, doświadczeniu i poczuciu fachowego autorytetu, o tyle teraz wszystkie pomysły przepuszczam przez filtr, który stanowi pytanie, jak na to zareagują rodzice. Wiem, że może to brzmieć szokująco, ale taka jest obecnie moneta obiegowa w środowisku szkolnym. Nie zawsze nauczycielom starcza determinacji, by okazać stanowczość, o ile przeczuwają, że może to się skończyć konfliktem. Podobnie zdarza się dyrektorom. Niestety, to dodatkowo ogranicza skuteczność naszego działania także w złożonych i często dramatycznych dla ofiar przypadkach przemocy.

   Chciałbym uświadomić w tym miejscu wszystkim czytającym te słowa, że przemoc rówieśnicza ma zawsze dwie strony – sprawcę lub sprawców i ofiarę lub ofiary. Bywa trudna do opanowania także dlatego, że najczęściej rozgrywa się dzisiaj, albo eskaluje, w sferze internetowej aktywności dziecka, do której nauczyciel nie ma dostępu. Ale nawet w sytuacjach bardziej namacalnych niemal zawsze musimy ważyć racje obu stron, a rodzice – opierając się na relacjach własnych dzieci – z pełnym przekonaniem bronią każdy swojej, nawet gdy są całkowicie sprzeczne. W takie sytuacji każde rozstrzygnięcie szkolne naraża nas na zarzut niesprawiedliwości, co najmniej od jednej ze stron. Podobnie jest w sądach, ale tam można jeszcze znaleźć resztki autorytetu i prawne narzędzia egzekucji wyroku. W szkole niemal wszystko rozgrywa się w codziennym życiu; zgłoszenie sprawy policji czy do sądu rodzinnego może być zarazem dla nas samych porażką szkoły jako środowiska wychowawczego, jak i dla rodziców przejawem instytucjonalnej przemocy wobec co najmniej jednej strony sporu. Zresztą, czy naprawdę chcemy powierzyć wychowanie dzieci policji?!

   Na koniec jeszcze dla uzupełnienia obrazu dwa moje doświadczenia. Dziecko w tym samym czasie zaangażowane w dwa konflikty – w jednym jest ewidentną ofiarą, w innym sprawcą przemocy. W rozmowie z rodzicami słyszę kategoryczne żądanie ukarania winnych tej pierwszej oraz tłumaczenie, że ta druga sprawa, to taka tylko zabawa, wyolbrzymiona przez inne dzieci i ich… przewrażliwionych rodziców.

   Druga sytuacja to całkowita nowość w moim doświadczeniu. Konflikt między uczniami na terenie szkoły. Zauważony, choć jeszcze czekający na pedagogiczne rozstrzygnięcie, bo zdarzył się pod koniec dnia. Następnego ranka, zanim cokolwiek zdołaliśmy wyjaśnić, dwie niezależne wizyty rodziców. Każda ze stron ze swoim własnym opisem wydarzeń oraz precyzyjnym komunikatem, co szkoła MA zrobić. Wychowawca klasy postrzegany jako notariusz, a nie osoba kompetentna. W takiej sytuacji najgorsze jest, że obsługa rodzicielskich emocji i szukanie porozumienia pochłania czas, który powinniśmy poświęcić rozstrzygnięciu i złagodzeniu skutków konfliktu w rozmowie z samymi dziećmi. Zresztą, ile byśmy go nie poświęcili, to i tak jeszcze przyjdzie się tłumaczyć, dlaczego nasza decyzja jest taka, a nie inna. Dobrze, gdy obywa się bez prawników.

   Skuteczne rozwiązywanie problemów związanych z przemocą rówieśniczą wymaga obustronnego stosowania zasady domniemania dobrej woli - zarówno rodzice, jak i nauczyciele, muszą w swoich kontaktach zakładać, że druga strona ma dobrą wolę. Jeśli jako nauczyciel mógłbym o coś poprosić rodziców dodatkowo, to o więcej wiary w nasze kompetencje pedagogiczne. Jeśli kogoś dziwi takie życzenie ze strony dyrektora szkoły z 36-letnim stażem i uznanymi osiągnięciami, to mogę jedynie wyjaśnić, że taki mamy dzisiaj klimat braku zaufania.

Wróć

Dodaj komentarz

Skomentował Włodzimierz Zielicz

Pokolenie naszych rodziców oraz wcześniejsze wychowywało na podstawie wzorców kulturowych ze swojego dzieciństwa i młodości. Gdzieś w okolicach lat 70-tych pojawiła się narracja, że "całe zło tego świata" pochodzi z klapsów, czego miał dowodzić przykład zbrodni Hitlera i Stalina bitych ponoć przez swoich ojców. Problem w tym, że trudno było wśród wychowanych w tamtych czasach znaleźć osobę, która lania NIE DOSTAŁA. No i w schyłkowym światku białego człowieka metodami perswazyjnymi i prawnymi ograniczano coraz bardziej prawa i możliwości rodziców do egzekwowania zachowań uznanych kulturowo za poprawne! Tyle, że nie dostarczano jednocześnie rodzinom przekazu co ZAMIAST takich czy innych metod karania za czyny niepożądane. No i w efekcie znaczna część rodziców przestała wiedzieć CO ROBIĆ, bo media i prawo serwowały im przekaz czego NIE ROBIĆ. Tak jakby związano im ręce, dodając do tego utopijną pozytywną narrację psychologizującą. BTW w bardzo cywilizowanym Singapurze przywrócono niedawno karę chłosty za systematyczne(!) zachowania chuligańskie dla młodzieży w przypadkach skrajnych ... ;-) U nas szkoła, nawet na tle innych krajów typu USA nie ma ŻADNYCH narzędzi dyscyplinarnych poza KAZANIAMI, to jak ma chronić jednych uczniów przed innymi???

Skomentował Jarosław Pytlak

Czy ten cywilizowany ponoć Singapur nie karze śmiercią za posiadanie narkotyków?! Myślę, że cywilizacja w stylu europejskim bardziej mnie przekonuje, a ona słusznie (moim zdaniem) zabrania kar cielesnych. Inna sprawa, że w zabranianiu faktycznie doszła do tego, że pytanie co w zamian jest coraz bardziej palące.

Skomentował Włodzimierz Zielicz

To się nazywa "wyuczona bezradność"... ;-) Nota bene dyrektor szkoły w USA ma jednak, na tle PL, dość szeroki wachlarz narzędzi do dyscyplinowania uczniów i rodziców ...

Skomentował fffff

W l. 80-ych szkoła przemoc uczniowska w szkole była opanowana, bo rządzili nią nauczyciele dycyplinujący uczniów metodami zwyczajowymi, jeśli te nie pomagały uczeń był wysyłany do szkoły specjalnej. Nauczycieli dyscyplinował dyrektor, tegoż kuratorium.
III RP zmieniła ten porządek: zlikwidowano szkoły specjalne - i chuligani musieli pozostać ze swoimi ofiarami, wprowadzono też statuty aby związać ręce nauczycielom i ukrócić metody zwyczajowe, dyrektor z 1 nauczyciela stał się rozjemcą w konfliktach: uczen nauczyciel. Dodatkowo by odseparowac dyrektora od nauczycieli stał się on pracownikiem samorządu podległym wójtowi/burmistrzowi a nie reprezentantem państwa. Realizowana przezeń polityka miała spełniać w pierwszej mierze wymagania lokalnych polityków później zaś państwa, a nie grona nauczycielskiego. Skończyło się to tym, że nauczycielom odebrano dotychczasowe narzędzia dyscyplinujace i wsparcie dyrektora pozostawiając jednak dotychczasową odpowiedzialność i wymagania. Nauczyciele - w przypadku zaistnienia problemów - mieli dwie drogi: a. dogadać się z uczniami (zwykle kosztem wymagań lub ocen) b. oceny które miały być miernikiem wiedzy wykorzystać jako narzędzie dyscyplinujące - kary - co wywoływało słuszny gniew uczniów często jeszcze bardziej zaostrzając konflikty
Przy okazji wartość nabywcza pensji nauczycielskich została wówczas znaczaco obniżona, aby nauczyciel nie miał środków na szukanie pomocy na zewnątrz u specjalistów
Kolejnym etapem była reforma Handtkego która: a. znacząco zredukowała wymagania wobec uczniów i jeśli chodzi o zakres materiału i próg zaliczenia (z 50-60% na 30%) b. kwestię dysyplinowania kierowała na psychologów, pedagogów wychowawców odpowiedzialność za nią nadal pozostawiając na n-lach. Zabroniono też (najpierw de jure potem de facto) drugoroczności, wprowadzono ocenianie kształtujące i propagowano model iż nauczyciel to usługodawca wobec rodziców/uczniów i to nie on ma ich pouczać lecz słuchać ich wymagań podobnie jak szewc czy sprzedawca w sklepie, ale nie mogąc wystawić rachunku. Jednocześnie nauczyciel stał się w pełni odpowiedzialny za wszyskto co uczeń robi w szkole - łacznie z brakiem postępów. A z palety narzedzi pozostały: osłabione ocenianie, agresja słowna okraszona kłamstwami o karach, dogadanie się. Uruchomiono też wentyle: powrót szkół specjalnych i nauczanie indywidualne. Wszystko to ostatecznie spowodowało że chowane w ten sposób pokolenia stały się otępiałe, bezjajecznie a często ogłupione, z manią nienawiści do szkoły i państwa. Odpowiedzią na to ma być aktualna reforma, gdzie to uczniowie i ich rodzice mają przejąć zarządzanie szkołą (rady szkoły) i lekcjami (sprawczość). A jeśli nie to będzie wina nauczyciela którym planuje się stopniowo ograniczać wszelkie narzędzia wpływu i zarzadzania, łącznie z ocenami, tak by zostało tylko mówienie.
IMO to jest clou wzrostu agresji w szkołach i braku jej opanowania. Jest nią polityka władz państwowych - niezależnie od opcji politycznej - której celem podstawowym jest utworzenie szkół świetnych, wymagających, z silną dyscypliną (zapewnioną przez rodziców) - kształcących dzieci elit oraz szkół dla plebsu kształcących poddanych elit.

Nasza strona używa, do prawidłowego działania używa technolgii ciasteczek. Więcej informacji na ten temat na stronie: Więcej...